ล็อกเงินเดือนกรรมการญี่ปุ่นเป็น 0 เยน: ทางรอดถูกกฎหมายเพื่อเบรกประกันสังคมสุดโหด

หลายคนที่เพิ่งตั้งบริษัท Godo Kaisha (GK) หรือ Kabushiki Kaisha (KK) ที่ญี่ปุ่นได้ไม่นาน พอได้ใบจดทะเบียนบริษัท (登記事項証明書) ปุ๊บ จดหมายเตือนสีแดง ๆ เหลือง ๆ จากสำนักงานบำนาญ (年金事務所) ก็แห่กันมาWarp ลงตู้ไปรษณีย์รัว ๆ จนหลายคนเหงื่อตก นึกว่า “ซวยแล้ว รัฐบาลญี่ปุ่นจ้องจะสูบเลือดสูบเนื้อกูแน่ ๆ”

บอกเลยว่าตรงนี้มีความเข้าใจผิดบ่อย ๆ อยู่ 3 เรื่องหลัก แบบแรกคือคิดว่าพอตั้งบริษัทปุ๊บ ไม่ว่าจะทำกำไรหรือจ่ายเงินเดือนจริงไหม รัฐจะบังคับผูกขาดประกันสังคมก้อนโตให้ทันที ทั้งเงินบำนาญ厚生年金 (Kosei Nenkin) และประกันสุขภาพสุขภาพ (Kenko Hoken) แบบโดนหักทุกเดือนไม่มีข้อยกเว้น แบบที่สองคือคิดว่าเพื่อให้บริษัทรอดูกฎหมาย ต้องเจียดเงินเดือนทิพย์ให้ตัวเองเดือนละ 100,000 หรือ 200,000 เยน ผลลัพธ์คือโดนสรรพากรกับประกันสังคมรุมกินโต๊ะไส้แห้ง โดนหักเงินสด ๆ ไปเกือบ 30% ทุกเดือนแบบเลี่ยงไม่ได้ และแบบที่สามคือ ไม่รู้เลยว่าในยุคที่บริษัทเน้นถือครองทรัพย์สินอย่างเดียว, ปิดตัวพักร้อน (Offshore Dormant) หรือช่วงเตรียมตัวตั้งไข่ การตั้ง “เงินเดือนกรรมการ (代表取缔役役员报酬) เป็น 0 เยน” คือทางเลือกที่ถูกกฎหมายและต้นทุนต่ำที่สุดในระบบกฎหมายภาษีและประกันสังคมของญี่ปุ่น

วันนี้เราจะมาแจงตัวเลขแบบหมัดต่อหมัด กับกลยุทธ์ “ตั้งเงินเดือนกรรมการเป็นศูนย์เพื่อรอดพ้นประกันสังคม” ที่แม้แต่สำนักงานบำนาญก็หาช่องจับผิดไม่ได้ ว่าทำไมบริษัทญี่ปุ่นในสายถือครองทรัพย์สินหรือช่วง Cold Start ถึงสามารถเซฟเงินค่าประกันสังคมเป็นศูนย์ได้ทุกปี และกดต้นทุนการดำเนินงานให้ต่ำติดดิน

ก่อนจะเข้าใจว่าทำไม “ตั้งเงินเดือนเป็น 0 แล้วไม่ต้องจ่ายประกันสังคม” ต้องมองทะลุกฎหมายพื้นฐานอย่าง กฎหมายประกันสุขภาพ (健康保険法) และ กฎหมายประกันบำนาญสวัสดิการ (厚生年金保険法) ของญี่ปุ่นซะก่อน ในญี่ปุ่น ไม่ว่าจะเป็น KK หรือ GK ขอแค่มีสถานะเป็นนิติบุคคล กฎหมายจะตีความว่าเป็น “สถานประกอบการที่ต้องบังคับใช้ประกันสังคม” ทันที ต่อให้บริษัทนั้นจะมีกรรมการผู้มีอำนาจแค่คนเดียวและไม่มีลูกจ้างเลย หลักการก็คืออยู่ในข่ายที่ต้องโดนคุมหมด แต่ประเด็นคือ เบี้ยประกันบำนาญและประกันสุขภาพของญี่ปุ่นเขาไม่เคยแคร์ขนาดสินทรัพย์หรือยอดขายของบริษัทคุณนะพี่น้อง เขาผูกติดกับ “ค่าตอบแทนแรงงานที่นิติบุคคลจ่ายให้บุคคลธรรมดาจริง ๆ” แบบ 100% เต็ม ตามหนังสือเวียนตรวจสอบอย่างเป็นทางการของสำนักงานบำนาญญี่ปุ่น ถ้ากรรมการผู้มีอำนาจระบุชัดเจนในสัญญาว่าค่าตอบแทนคือ “ไม่มีค่าตอบแทน (無報酬)” บุคคลนั้นจะไม่มี “ฐานเงินเดือนมาตรฐาน (標準報酬月額)” ตามกฎหมาย จึงไม่มีความจำเป็นและไม่ต้องเข้าระบบประกันบำนาญและประกันสุขภาพของนิติบุคคลนั้นแต่อย่างใด

แน่นอนว่าการตั้งเงินเดือนเป็น 0 เยน ไม่ได้เหมาะกับทุกคน เช่น สายที่ต้องการเก็บคะแนนระบบผู้เชี่ยวชาญขั้นสูง (高度人才) 80 คะแนน เพื่อเอาสิทธิ์ Permanent Resident (永住) ใน 1 ปี อันนั้นจำใจต้องรับเงินเดือนสูง ๆ ไป แต่อีก 4 กรุ๊ปหลักด้านล่างนี้ บอกเลยว่านี่คือท่าไม้ตายเซฟเงินของจริง:

1. บริษัทสายถือครองอสังหาริมทรัพย์ล้วน ๆ: ซื้อบริษัท GK ในญี่ปุ่นเพื่อกว้านซื้อบ้านเดี่ยว (Ichiko-ken) หรือตึกอพาร์ตเมนต์ในโตเกียวมาปล่อยเช่าเน้น ๆ พอซื้อเสร็จ กระแสเงินสดค่าเช่าจะไหลเข้าบัญชีธนาคารบริษัทรัว ๆ ช่วงแรกไม่ต้องจ่ายเงินเดือนให้ตัวเองสักเยนเดียว ประกันสังคมเป็นศูนย์ ต้นทุนบริษัทต่ำสุด ๆ
2. บริษัท Startup ช่วงเตรียมตัวตั้งไข่: สินค้ายังอยู่ในระหว่าง R&D เช่น กำลังพัฒนา SaaS หรือระบบธุรกิจข้ามชาติ ช่วง 6-12 เดือนแรกยังไม่มีกระแสเงินสดบวกเข้ามาชัวร์ ๆ ช่วงนี้เลยยังไม่ต้องจ่ายเงินเดือน ป้องกันอาการกระเป๋าฉีกจ่ายประกันสังคมเดือนละหลายแสนเยนให้สำนักงานบำนาญฟรี ๆ ทั้งที่รายได้ยังเป็นศูนย์
3. พาร์ทไทม์บอสที่มีงานประจำและจ่ายประกันสังคมอยู่แล้ว: ทำงานออฟฟิศปกติในญี่ปุ่นและโดนหักประกันสังคมเต็มสูบอยู่แล้ว พอก่อตั้งบริษัทเสริมของตัวเอง ก็แค่เซ็ตเงินเดือนกรรมการเป็น 0 เยน ซะ เท่านี้ก็จะไม่ไปสะกิดเงื่อนไขยุ่งยากเรื่อง “การรวมคำนวณและยื่นประกันสังคมจากสถานประกอบการตั้งแต่ 2 แห่งขึ้นไป (二以上事業所)” แถมฝ่าย HR ที่บริษัทหลักก็ไม่มีทางรู้เลยว่าคุณแอบเปิดบริษัทพาร์ทไทม์อยู่
4. นักลงทุนต่างชาติที่ไม่ได้พึ่งวีซ่าบริหารธุรกิจในการใช้ชีวิต: ตัวกรรมการอาศัยอยู่ในจีน ยุโรป หรือสิงคโปร์ ถือวีซ่าถูกกฎหมายที่โน่น บริษัทญี่ปุ่นเป็นแค่ฐานเคลียร์เงินทุนออฟแชนและพักทรัพย์สินเฉย ๆ ไม่ได้อยู่ญี่ปุ่นยาว ๆ แบบนี้ก็โนสนโนแคร์สิทธิ์ประกันสังคมญี่ปุ่นไปเลยสิครับ

เพื่อให้กรมสรรพากร (税務署) และสำนักงานบำนาญหาเรื่องจับผิดไม่ได้ ห้ามพูดปากเปล่าเด็ดขาด ต้องทำเอกสารเป็นลายลักษณ์อักษรตั้งแต่ตอนตั้งบริษัทหรือเริ่มรอบปีบัญชีใหม่ให้แน่นปึ้ก:

• ขั้นตอนที่ 1: ตอนตั้งบริษัท ถ้าเป็น GK ให้ทำ หนังสือตัดสินใจของสมาชิกผู้มีอำนาจ (代表社員決定書) หรือ รายงานการประชุมสามัญสมาชิก (社員総会議事録) ถ้าเป็น KK ให้ทำ รายงานการประชุมผู้ถือหุ้น (株主総会議事録) โดยเขียนระบุข้อ “ค่าตอบแทนกรรมการ” ไว้ขาวสะอาด ตัวร่างมักจะระบุว่า: “สำหรับค่าตอบแทนของกรรมการผู้มีอำนาจ (หรือสมาชิกผู้มีอำนาจ) นานา ____________ ในปีแรกของการก่อตั้งบริษัทนี้ เรามีมติเป็นเอกฉันท์อนุมัติให้คงสถานะ “ไม่มีค่าตอบแทน (0 เยนต่อเดือน)” ไปจนกว่าจะมีประกาศเปลี่ยนแปลง“ กฎหมายภาษีญี่ปุ่นกำหนดว่าค่าตอบแทนกรรมการจัดอยู่ในหมวด “เงินได้เท่ากันตามรอบสวด (定期同額給与)” ซึ่งต้องผ่านมติเป็นลายลักษณ์อักษรภายใน 3 เดือนนับจากวันเปิดกิจการหรือวันปิดงบ เอกสารประชุมฉบับนี้แหละคือหลักฐานเหล็กที่จะยืนยันว่าคุณไม่ได้จ่ายเงินเดือนอย่างถูกต้องตามกฎหมาย
• ขั้นตอนที่ 2: พอตั้งบริษัทเสร็จ สำนักงานบำนาญญี่ปุ่นจะส่ง ใบแจ้งการประยุกต์ใช้ใหม่ (新規適用届) มาตามที่อยู่ที่จดทะเบียนไว้ ถึงจุดนี้จะมีวิธีตอบกลับแบบถูกกฎหมายเนียน ๆ อยู่ 2 ทาง ทางแรกคือ ส่ง ใบแจ้งความสัมพันธ์สถานประกอบการ (事業所関係届出書) และมติที่ประชุมเรื่องงดจ่ายเงินเดือนข้างต้นไปให้สำนักงานบำนาญท้องถิ่น พร้อมเขียนหมายเหตุชัดเจนว่า “代表取締役は無報酬のため、現在社会保険の被保険者に該当する者は存在しない (เนื่องจากกรรมการผู้มีอำนาจไม่มีค่าตอบแทน ปัจจุบันจึงไม่มีบุคคลที่เข้าข่ายต้องทำประกันสังคม)” ทางสำนักงานบำนาญตรวจทานเสร็จก็จะจัดเก็บเข้าแฟ้มแล้วยกเลิกการทวงถามทันที ส่วนทางเลือกสำหรับชาวต่างชาติที่ไม่ได้พังรกรากในญี่ปุ่น ก็คือชี้แจงว่า กรรมการผู้มีอำนาจไม่ใช่ผู้พำนักอาศัยในญี่ปุ่น (非居住者) ไม่มีที่อยู่ถิ่นฐานและไม่มีบัตรพำนักในญี่ปุ่น ตามกฎหมายจึงไม่อยู่ในข่ายที่ต้องทำประกันสังคมญี่ปุ่นแต่แรก สำนักงานบำนาญจึงตัดออกจากการบังคับใช้โดยปริยาย
• ขั้นตอนที่ 3: สำหรับกรรมการที่ใช้ชีวิตตัวเป็น ๆ อยู่ในญี่ปุ่น เช่น ถือวีซ่าติดตามคู่สมรส (配偶者), วีซ่าพำนักถาวร (永住), หรือเตรียมเกษียณด้วยเงินเก็บ เนื่องจากฝั่งบริษัทไม่มีการจ่ายเงินเดือนและไม่จ่ายประกันสังคม ทำให้ฝั่งบุคคลธรรมดาต้องไปขึ้นทะเบียนกับสำนักงานเขต (区役所 / 市役所) ในฐานะ “ประกันสุขภาพแห่งชาติ (国民健康保険)” และ “บำนาญแห่งชาติ (国民年金 - ผู้ประกันตนประเภทที่ 1)” เนื่องจากรายได้ของปีก่อนหน้าจากบริษัทเดิมเป็นศูนย์หรือน้อยมาก ค่าประกันสุขภาพแห่งชาติที่สำนักงานเขตคำนวณออกมาจะร่วงลงไปอยู่ในเรทลดหย่อนขั้นต่ำสุดทันที จ่ายแค่เดือนละสองสามพันเยน เซฟเงินทั้งฝั่งบริษัทและฝั่งบุคคลไปพร้อมกันแบบวิน-วิน

แต่บอกไว้ก่อนว่า ในโหมดเงินเดือน 0 เยนนี้ มี 3 เส้นแดงต้องห้าม ที่ห้ามไปเหยียบเด็ดขาด:

1. ห้ามปันผลล่วงหน้าตามใจชอบหรือเบิกเงินสดก้อนโตกลางคันเด็ดขาด: กฎหมายภาษีญี่ปุ่นคุมเข้มเรื่อง “ความเท่ากันตามรอบงวด” ของค่าตอบแทนกรรมการสุด ๆ เมื่อมติที่ประชุมอนุมัติให้เงินเดือนเป็น 0 แล้ว ห้ามอยู่ดี ๆ เดือนไหนก็แอบโอนเงิน 2 ล้านเยนจากบริษัทเข้ากระเป๋าตัวเองเป็นเงินเดือนเด็ดขาด ถ้าสรรพากรตรวจเจอ เงินก้อนนี้จะถูกตีตกเป็น “โบนัสกรรมการ (役員賞与)” ทันที นอกจากจะต้องจ่ายภาษีเงินได้และประกันสังคมย้อนหลังอ่วมอรทัยแล้ว ค่าใช้จ่ายก้อนนี้ยังห้ามนำไปหักเป็นต้นทุนของบริษัท (不計入損金) แถมยังโดนบวกภาษีลงโทษเพิ่ม (重加算税) ไปอีกดอกจุก ๆ
2. ห้ามใช้มุกนี้ถ้าถือวีซ่าบริหารธุรกิจหรือผู้เชี่ยวชาญขั้นสูง: ถ้าคุณถือวีซ่า “บริหารและจัดการ (経営・管理)” หรือวีซ่า “ผู้เชี่ยวชาญขั้นสูง ประเภท 1 (高度専門職1号ハ)” ความถูกต้องตามกฎหมายของสถานะการพำนักของคุณผูกติดอยู่กับ “คุณต้องมีรายได้เพียงพอจากการทำธุรกิจในญี่ปุ่นเพื่อใช้ชีวิตอยู่ได้” ทันทีที่คุณตั้งเงินเดือนเป็น 0 สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (入管局) จะดีดนิ้วปฏิเสธวีซ่าของคุณทันทีในข้อหา “ไม่มีแหล่งรายได้และธุรกิจไม่มีผลประกอบการจริง” ถ้าสายซิ่งเรื่องวีซ่า กรุณากลับไปทำตามสเต็ปเดินบัญชีรับเงินเดือนปีละ 3.6 ล้านถึง 10 ล้านเยนให้เรียบร้อย
3. ภาษีส่วนกลางนิติบุคคล (均等割) 70,000 เยน ยังไงก็ต้องจ่ายตรงเวลาทุกปี: การตั้งเงินเดือนเป็น 0 ยกเว้นแค่ “ประกันสังคม” แต่ภาษีคนหัวโตของนิติบุคคลที่เรียกว่า ภาษีอยู่อาศัยนิติบุคคล (法人住民税均等割) ซึ่งขั้นต่ำประมาณ 70,000 เยนต่อปี ยังเป็นภาษีบังคับที่ต้องจ่าย ไม่ว่าบริษัทจะขาดทุนยับเยินแค่ไหน หรือไม่ได้จ่ายเงินเดือนเลยก็ตาม ตัวเลข 7万 เยนนี้ต้องจ่ายตรงเวลาให้สำนักงานภาษีมหานครโตเกียวหรือสำนักงานเขตท้องถิ่นทุกปีห้ามขาด

เคลียร์ตัวเลขชุดนี้ได้ปุ๊บ ใบเตือนจากสำนักงานบำนาญก็เป็นแค่กระดาษแผ่นหนึ่งเท่านั้นแหละครับ!