Hiến pháp Nhật Bản thực ra có phải là... giấy chùi đít không?

Chúng ta hãy cùng mổ xẻ xem Hiến pháp Nhật Bản rốt cuộc có phải là “giấy chùi đít” hay không.

Nhìn lướt qua Luật Thủ tục Sửa đổi Hiến pháp Nhật Bản (Luật Trưng cầu dân ý) do Hạ viện Nhật Bản công bố cùng cuốn sổ tay án lệ xét xử vi hiến qua các thời kỳ của Tòa án Tối cao, đập vào mắt chúng ta là một “lồng sắt” nhà nước pháp quyền được đúc kết từ sự công bằng thủ tục đến mức cực đoan và thế bế tắc tư pháp.

Nhiều người hoàn toàn mù tịt về một cú shock kiến thức: Kể từ ngày 3/5/1947 khi Hiến pháp Nhật Bản chính thức có hiệu lực, số lần sửa đổi phần thân của toàn bộ hiến pháp tính đến nay là tuyệt đối… 0 lần.

Trải qua hàng chục đời thủ tướng thay nhau lên xuống, cục diện Chiến tranh Lạnh tái cấu trúc, bong bóng kinh tế vỡ tung cho đến cơn đại khủng hoảng già hóa nhân khẩu, toàn bộ bản hiến pháp chưa từng bị động đến dù chỉ là một dấu chấm phẩy.

Tại sao Nhật Bản không tài nào sửa nổi hiến pháp? Bởi vì Điều 96 của hiến pháp đã cài sẵn một cơ chế khóa chết về mặt vật lý gần như là bất khả thi:

Hơn 2/3 tổng số ghế tán thành tại cả Hạ viện và Thượng viện: Dù liên minh cầm quyền có thắng đậm ở Hạ viện đi nữa, việc gom đủ 2/3 số phiếu để ra nghị quyết sửa đổi (発議) tại Thượng viện cùng lúc là nhiệm vụ bất khả thi.
Đa số phiếu thuận trong cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc (Luật Trưng cầu dân ý): Ngay cả khi quốc hội có may mắn thông qua được nghị quyết, văn bản đó bắt buộc phải đem ra trưng cầu dân ý với hàng trăm triệu cử tri Nhật Bản, và phải đạt trên 50% số phiếu hợp lệ mới chính thức có hiệu lực.

Gần 80 năm sau Thế chiến II, các đời nội閣 Nhật Bản lẫn Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền dài hạn đã bàn thảo về chủ đề sửa đổi hiến pháp ròng rã mấy chục năm trời, nhưng đến nay vẫn chưa thành công nổi một lần đưa ra quốc hội biểu quyết chính thức.

Đến cả chuyện hợp hiến hóa Lực lượng Phòng vệ hay đưa điều khoản quyền phòng vệ vào phần thân còn bó tay, thế mà nếu có ai ảo tưởng rằng các chính trị gia Nhật Bản sẽ vì dăm ba cái căn hộ của người nước ngoài mà thúc đẩy trưng cầu dân ý toàn quốc nhằm sửa đổi Điều 29 về quyền tư hữu tài sản, thì đúng là đang mơ mộng giữa ban ngày mà thiếu hoàn toàn kiến thức chính trị cơ bản.

Giả lùi lại một bước, nếu một ngày quốc hội bị chủ nghĩa dân túy làm cho mờ mắt, không thèm sửa hiến pháp mà thông qua thẳng một bộ luật đơn hành với nội dung: “Hủy bỏ quyền sở hữu đất đai của người nước ngoài và cưỡng chế sung công quỹ”, chuyện gì sẽ xảy ra?

Câu trả lời cực kỳ thẳng thắn: Bộ luật đó sẽ ngay lập tức bị Tòa án Tối cao Nhật Bản tuyên bố vi hiến dựa trên Điều 81 của Hiến pháp, và mất hiệu lực ngay từ điểm xuất phát.

Tòa án Tối cao nắm giữ quyền tài thẩm hiến pháp tối cao (違憲審査権) được hiến pháp ban cho. Nhìn lại lịch sử tư pháp Nhật Bản, Tòa án Tối cao đã không ít lần trực tiếp tuyên bố các điều khoản luật do Quốc hội thông qua là vi hiến và “bắn hạ” ngay lập tức những đạo luật độc hại:

Án lệ vi hiến Luật Lâm nghiệp (1987): Quốc hội ra luật hạn chế quyền phân chia tài sản của các tiểu chủ sở hữu rừng chung, Tòa án Tối cao lập tức “rút kiếm”, phán quyết điều khoản luật đó giẫm đạp thô bạo lên quyền tư hữu tài sản theo Điều 29 của Hiến pháp, tuyên bố vô hiệu hóa ngay tại trận;
Án lệ vi hiến tăng nặng hình phạt tội giết người thân trên (1973): Quy định của luật hình sự về việc áp dụng hình phạt nặng cưỡng bức đối với tội sát hại thân tộc bề trên đã bị Tòa án Tối cao phán quyết là vi phạm nguyên tắc “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật” tại Điều 14 của Hiến pháp, trực tiếp ép Quốc hội phải xóa bỏ hoàn toàn điều khoản đó;
Án lệ vi hiến Luật Bảo vệ Ưu sinh cũ (2024): Đạo luật triệt sản cưỡng bức do nhà nước ban hành sau chiến tranh đã bị phán quyết chung thẩm là vi hiến nghiêm trọng, Tòa án Tối cao phán quyết nhà nước phải gánh chịu toàn bộ trách nhiệm bồi thường quốc gia.

Giải thích hiến pháp của Tòa án Tối cao từ lâu đã được “hàn chết”: sự bảo vệ của Điều 29 đối với quyền tư hữu tài sản, cũng như nguyên tắc bình đẳng tại Điều 14, về mặt pháp lý đều thuộc quyền cơ bản phổ quát, hoàn toàn và đồng thời áp dụng cho cả người nước ngoài lẫn pháp nhân trong nước đang sở hữu tài sản hợp pháp tại Nhật Bản.

Bất kỳ đạo luật tước đoạt tài sản nào không bồi thường toàn bộ theo giá trị thị trường công bằng, thậm chí nhắm vào một quốc tịch cụ thể nào đó, một khi bước vào tố tụng tư pháp đều sẽ bị hệ thống tư pháp phán quyết vi hiến nghiêm trọng mà không có chút nghi ngờ nào.

Có người sẽ phản bác rằng: “Chẳng phải Điều 9 của Hiến pháp Nhật Bản đã từng được ‘lách’ qua bằng cách giải thích nội阁 đó sao? Quyền tài sản chẳng lẽ không thể bị giải thích lại hay sao?”

Kiểu thắc mắc này đang đánh tráo khái niệm giữa sự định đoạt an ninh ở tầm công pháp và việc xác lập quyền dân sự ở tầm tư pháp:

An ninh và quốc phòng (thuộc học thuyết hành vi thống trị): An ninh quốc gia dính líu đến phán đoán chính trị ngoại giao và quân sự cực kỳ cao, hệ thống tư pháp thường chọn thái độ “chủ nghĩa thụ động tư pháp”, nhượng lại quyền giải thích cho Nội các và Quốc hội;
Vật quyền và tài sản tư nhân (thuộc cốt lõi tư pháp dân sự): Quyền sở hữu trên sổ đăng ký đất đai, dòng tiền hợp pháp trong tài khoản ngân hàng thuộc phạm vi tuyệt đối của Bộ Luật Dân sự và tố tụng dân sự. Hệ thống đăng ký của Cục Pháp vụ được vận hành chuẩn chỉnh như phòng thí nghiệm y khoa, và các tòa án ngày nào cũng xử lý tranh chấp tài sản tư nhân. Nếu quyền lực công có thể tùy tiện giải thích để tịch thu tài sản từ hư vô, thì toàn bộ nền móng tín dụng của nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa sẽ sụp đổ hoàn toàn chỉ trong vòng một ngày.

“Hào quang phòng thủ kép” của mô hình pháp nhân

Ngay cả trong kịch bản biến động địa chính trị cực đoan nhất, tầng lớp tài sản cấp cao từ lâu cũng đã hoàn thành việc cô lập rủi ro tuyệt đối thông qua chế độ công ty hiện đại:

Các công ty hợp danh (Godo Kaisha) do nhà đầu tư nước ngoài thiết lập về mặt pháp lý là pháp nhân nội địa Nhật Bản tuân thủ 100% quy định.

Nếu bộ máy nhà nước muốn ra luật hạn chế “công ty có vốn nước ngoài nắm giữ đất đai”, chiếu theo nguyên tắc xuyên thấu (look-through), các quỹ đầu tư quốc gia Âu Mỹ cùng giới tư bản Phố Wall đang nắm giữ từ 30% đến 50% cổ phần đằng sau các quỹ đầu tư tín thác bất động sản (REITs) lớn của Nhật Bản, hay các “ông lớn” như Mitsui Fudosan, Mitsubishi Estate cũng sẽ dính đòn liên đới cùng một lúc.

Không có một quốc gia công nghiệp hiện đại nào lại đi tự hủy diệt toàn bộ hệ thống tài chính của chính mình chỉ vì muốn tịch thu tài sản dân gian cả.

Bản dịch được thực hiện bởi AI. Nếu có bất kỳ thắc mắc hoặc điểm nào chưa rõ ràng, vui lòng đối chiếu với bản gốc tiếng Trung hoặc tiếng Anh.