Luật Dân Sự Nhật Bản: Đừng Lại Gần Nếu Chưa Hiểu Về Quyền Sở Hữu Tài Sản Cho Người Nước Ngoài!

Nói nghe chuyện này cười bể bụng. Đám trung lưu quen sống ở phương Tây, đặc biệt là mấy ông luật sư, dân đầu tư ngân hàng hay “sếp lớn” công nghệ mê hệ thống thông luật (Common Law), trong đầu lúc nào cũng vướng một cái lối mòn tư duy. Cứ thấy Canada cấm người không cư trú mua nhà, thấy Úc chồng chất thêm thuế trước bạ cho khách ngoại, hay thấy Singapore phang thẳng tay mức thuế stamp duty 60% vào mặt người nước ngoài mua bất động sản… là bắt đầu hoảng loạn. Họ cứ đinh ninh rằng luật pháp ở đâu cũng có thể bị lật lật lật lại chỉ sau một đêm. Điều họ sợ nhất là có ngày chính phủ Nhật Bản nổi hứng, chỉ vì dân túy dắt mũi mà tung ra một tờ lệnh hành chính tịch thu đất của người nước ngoài, hoặc ra luật cấm tiệt ngoại kiều sở hữu tài sản.

Nói cho vuông, sự hoảng hốt này đến từ việc mù tịt về sự khác biệt cốt lõi trong kiến trúc nền tảng của quyền sở hữu tài sản giữa hệ thống Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law) trong ngành lý luận pháp học hiện đại. Gốc rễ của hai hệ thống này hoàn toàn khác nhau, nếu không thông điểm này thì đi mua nhà ở đâu cũng chỉ là “ném tiền qua cửa sổ” mà thôi.

Nhìn trước xem tại sao hệ thống Thông luật lại có thể lật mặt nhanh hơn lật bánh tráng như vậy. Mỹ, Canada, Úc, New Zealand, Anh Quốc… những nước này có thể liên tục đẻ ra các bộ luật hạn chế mua nhà mang tính phân biệt đối xử với người nước ngoài là vì 3 nguyên nhân cốt lõi.

Thứ nhất là tàn dư lịch sử của chế độ quản lý đất đai phong kiến; trong truyền thống thông luật, quyền tối thượng về đất đai thuộc về vua chúa hoặc quốc gia, còn cái gọi là quyền sở hữu nhà cửa của thể nhân thực chất về mặt pháp lý chỉ là một thứ quyền hạn chế đối với bất động sản nằm dưới quyền chủ quyền quốc gia, gọi là Fee Simple (Quyền sử dụng đất trọn vẹn nhưng có điều kiện).

Thứ hai là chủ quyền nghị viện và lợi ích công cộng đứng trên tất cả; quyền tài phán lập pháp của nghị viện cực kỳ linh hoạt, cử tri bản địa thấy bất mãn vì lạm phát và giá nhà leo thang, chính trị gia vì lá phiếu có thể dễ dàng thông qua một đạo luật cấm người nước ngoài mua nhà chỉ bằng một cuộc bỏ phiếu đa số đơn giản, hay áp thêm thuế trừng phạt. Bạn thấy đấy, hệ thống tư pháp đối mặt với các đạo luật kiểu này thường lấy nguyên tắc “chính sách công” ra làm lá chắn để công nhận tính hợp pháp, còn công dân nước ngoài thì chẳng có một chút đòn bẩy pháp lý nào để mà kiện ngược lại là vi hiến cả.

Thứ thứ ba là thẩm phán tự tạo luật và quyền tự quyết hành chính; hệ thống thông luật sống dựa vào án lệ và sự định đoạt hành chính nên tính liên tục của chính sách kém kinh khủng. Đổi đảng cầm quyền một phát, dư luận xoay chiều một hướng là quy luật biến hình ngay lập tức. Thế nên ở các quốc gia theo thông luật, sự an toàn về quyền sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài mãi mãi chỉ là một tấm vé “ân xá tạm thời” chịu sự chi phối của các cuộc đấu đá chính trị nội địa. Hôm nay bạn được mua, ngày mai có thể bị siết hạn chế cộng thêm thuế, ngày mốt thì cấm cửa luôn mà chẳng biết kêu ai.

Còn Nhật Bản chơi theo một bộ logic hoàn toàn khác biệt. Xứ Phù Tang áp dụng hệ thống pháp luật thành văn Dân luật (Civil Law) dòng Đức - Pháp, mọi sự vận hành quyền lực đều phải tuân thủ nghiêm ngặt thứ bậc của bộ luật, không có vị quan chức hay chính trị gia thời vụ nào đủ khả năng dùng một tờ lệnh hành chính để đục khoét cái móng nhà của bộ luật cả.

Thứ nhất, Điều 29 của Hiến pháp Nhật Bản chính là rào cản cứng nhắc tuyệt đối cho việc xem xét tính vi hiến. Hàng chục năm qua, các án lệ hiến pháp của Tối cao Pháp viện đã “hàn chết” một kỷ luật sắt: Quyền sở hữu tư nhân chính là nền tảng cốt lõi của mọi hoạt động kinh tế, và phạm vi bảo vệ của nó bao trùm hoàn toàn lên cả thể nhân lẫn pháp nhân nước ngoài hợp pháp. Bất kỳ âm mưu lập pháp nào nhăm nhe tịch thu không bồi thường hoặc nhắm vào tài sản hợp pháp của một quốc tịch cụ thể đều sẽ bị Tòa án Hiến pháp phán quyết là vi hiến nghiêm trọng và vô hiệu lực ngay từ vạch xuất phát.

Thứ hai, Luật Công ty (会社法) trao cho các pháp nhân nội địa quyền lợi quốc dân trọn vẹn (National Treatment). Chỉ cần là một Công ty Hợp danh (Godo Kaisha - 合同会社) được thành lập hợp pháp tại Cục Pháp vụ Nhật Bản, thì về mặt nhân cách pháp lý, đó chính là một pháp nhân nội địa Nhật Bản chính hiệu, và việc mua bán đất đai trong nước của pháp nhân nội địa chính là quyền sở hữu tuyệt đối được ban phát bởi Điều 206 của Bộ luật Dân sự.

Thứ ba, có một nghịch lý soi thấu cực kỳ thú vị ở đây: Nếu Quốc hội Nhật Bản dám chơi lớn lập pháp hạn chế các công ty Nhật do người nước ngoài nắm cổ phần đi mua nhà mua đất, thì lúc đó chuyện to bằng cái đình. Bởi vì trong danh sách cổ đông lớn của Sony, Toyota, SoftBank cùng toàn bộ các quỹ tín thác bất động sản niêm yết lớn nhất Nhật Bản, có từ 30% đến hơn 50% là các quỹ đầu tư ngoại phương Tây, trong đó có cả đám chả bự như BlackRock hay Vanguard nằm chình ìn trong đó. Nếu thực sự áp dụng cái gọi là hạn chế sở hữu xuyên thấu (look-through), khác nào tự tay đập nát toàn bộ trụ cột tài chính và thương mại hiện đại của Nhật Bản? Cả về mặt lý luận lẫn thực tế, bộ máy nhà nước Nhật Bản đời nào lại tự tay bóp dái hủy hoại mình như thế.

Đặt hai hệ thống pháp luật lên bàn cân so sánh, khoảng cách lộ rõ mồn một:

• Gốc rễ chủ quyền đất đai: Hệ thống thông luật bắt nguồn từ tàn dư đất đai của lãnh chúa phong kiến hoặc vua chúa, nhà nước giữ quyền can thiệp cực cao; trong khi đó, Điều 206 Bộ luật Dân sự Nhật Bản quy định quyền sở hữu tuyệt đối mang tính độc quyền, cứ đăng ký là “thiêng liêng bất khả xâm phạm”.
• Ứng phó hạn chế ngoại vốn: Hệ thống thông luật với quốc hội có thể lập pháp bất cứ lúc nào để hạn chế hoặc thậm chí cắt đứt quyền mua nhà của phi công dân; còn Nhật Bản thì được bảo vệ bình đẳng bởi Điều 29 Hiến pháp và Bộ luật Dân sự, đố ai dám ra luật tịch thu theo quốc tịch.
• Tuyến phòng thủ nắm giữ qua pháp nhân: Hệ thống thông luật dễ dàng dùng thuế phụ thu để “xuyên thủng” các thực thể pháp nhân nội địa; còn ở Nhật, pháp nhân nội địa hưởng quyền lợi quốc dân tuyệt đối, việc soi xuyên thấu ngoại vốn là bất khả thi về mặt thể chế.
• Tính ổn định của chính sách: Hệ thống thông luật dễ bị thao túng bởi các kỳ bầu cử và chủ nghĩa dân túy, quy tắc thay đổi xoành xoạch; còn các bộ luật thành văn của Nhật Bản có ngưỡng sửa đổi cực kỳ cao, sự chắc chắn của nhà nước pháp quyền có thể vắt qua cả chu kỳ vài chục năm.

Hiểu thấu những điểm này rồi, bạn sẽ ngộ ra vì sao dòng vốn tỉnh táo trên toàn cầu sau khi ăn đủ những cú sốc chính sách từ Âu, Mỹ, Úc, Canada đã quyết định quay xe, neo đậu dòng tiền trở lại Nhật Bản.

Ở các quốc gia thông luật, cái gọi là tài sản tư nhân của bạn hóa ra chỉ là vật tế thần bất cứ lúc nào cũng có thể bị đem ra để xoa dịu mâu thuẫn cử tri của mấy tay chính trị gia. Ngược lại, dưới khung pháp lý dân luật thành văn vô cùng chặt chẽ của Nhật Bản, chỉ bằng một công ty G.K. tối giản để sở hữu bất động sản lõi đi kèm phần đất vĩnh viễn tại Tokyo, tài sản của bạn không những được bảo hộ kiên cố bởi hiến pháp tối cao, mà còn được bao bọc bởi một hệ thống phòng thủ toàn diện từ Luật Công ty.

Thời đại địa chính trị biến động khôn lường này, sự thấu hiểu sâu sắc về các quy tắc pháp lý nền tảng chính là “định hải thần châm” thực tế nhất giúp chủ sở hữu tài sản đối chọi lại mọi bất định của thời cuộc.

Bản dịch được thực hiện bởi AI. Nếu có bất kỳ thắc mắc hoặc điểm nào chưa rõ ràng, vui lòng đối chiếu với bản gốc tiếng Trung hoặc tiếng Anh.